Ushbu maqolada generativ sun’iy intellekt diskursida ingliz idiomalarining kontekstual transformatsiyasi va lingvistik kreativlik xususiyatlari tahlil qilinadi. Tadqiqotda idiomalarning kanonik shakllari bilan ularning generativ AI tomonidan yaratilgan transformatsiyalangan variantlari qiyoslanib, komponent kengayishi, komponent almashtirilishi, literalizatsiya, metaforik davom, semantik qayta motivatsiya hamda kontekstual adaptatsiya kabi transformatsion mexanizmlar aniqlanadi. Tahlil natijalari muvaffaqiyatli kreativ transformatsiyada idiomaning asosiy figurativ ma’nosi saqlanishi, biroq uning literal yoki metaforik komponentlari yangi kommunikativ vazifaga mos ravishda qayta faollashishini ko‘rsatdi. Shuningdek, idiomatik kreativlik formal adaptatsiya, semantik aktivatsiya va konseptual kreativlik kabi uch darajada namoyon bo‘lishi aniqlandi. Tadqiqot generativ sun’iy intellekt diskursida haqiqiy lingvistik kreativlikni semantik yoki stilistik buzilishlardan ajratish uchun kontekst, semantik saqlanish va pragmatik qiymatni asosiy mezon sifatida taklif etadi.

Maqolada ellipsis hodisasi struktural-tavsifiy (deskriptiv) lingvistika nuqtayi nazaridan o‘rganiladi. L.Bloomfield, Z.S.Harris, Ch.C.Fries, Ch.F.Hockett va R.S.Wells ishlarida ellipsis bevosita alohida hodisa sifatida emas, balki to‘liqsiz (minor) gaplar, o‘rniga qo‘yish, distributsiya va bevosita ishtirokchilar tahlili orqali talqin qilingani ko‘rsatiladi. Tadqiqotda distributiv tahlil, o‘rniga qo‘yish va kengaytirish usullari, bevosita ishtirokchilar tahlili hamda qiyosiy usul qo‘llanildi. Natijada ellipsisni aniqlashning uchta struktur mezoni ajratildi: tiklanuvchanlik, distributiv ekvivalentlik va bog‘liqlik manbai. Shu mezonlar asosida kontekstual, situativ va konstruksion ellipsis farqlandi. Nemis va o‘zbek tillari misolida ellipsisning nol morfemadan hamda o‘zbek tilida shaxs-son qo‘shimchasi bilan ifodalangan ega tushishidan farqi ko‘rsatildi. Nemis tilida ega tushishi mustaqil gapda asosan og‘zaki nutqda, gap boshida (Vorfeld) yuz berishi va haqiqiy ellipsis ekani aniqlandi. Shuningdek, nemis tilining bosh gapida fe’l ikkinchi qismdan tushirilishi, fe’l oxirda keladigan ergash gaplarda esa, o‘zbek tilidagi kabi, birinchi qismdan tushirilib, oxirida bir marta qo‘llanishi ko‘rsatildi.

Maqolada ingliz tilidagi so‘roq va javob fe’llari, avvalo ask–answer, shuningdek question–reply va inquire–respond juftliklarining konversivlikka yaqin semantik munosabati tahlil qilinadi. Tadqiqotda kommunikativ vaziyat ishtirokchilarining rollari, argumentlarning almashuvi, nutqiy harakat yo‘nalishi va presuppozitsion bog‘liqlik mezonlari asos qilib olinadi. Tahlil ask va answer fe’llari klassik buy–sell tipidagi qat’iy konversivlar bilan to‘liq teng emasligini, chunki savol akti javob aktini mantiqan majburiy keltirib chiqarmasligini ko‘rsatadi. Shu bilan birga answer fe’lining qo‘llanishi oldingi savol yoki so‘rovning mavjudligini nazarda tutadi. Natijada mazkur birliklarni funksional-oppozitiv, kommunikativ konversivlik belgilariga ega fe’llar sifatida tavsiflash taklif etiladi.

Maqolada Mahmud Zamaxshariyning “al-Mufassal” asari, unga yozilgan sharhlar va ular orasida Ilmiddin Saxoviyning “al-Mufaddal fi sharhi-l-Mufassal” asari oʻrganilgan. Saxoviyning ilmiy merosi, sharhlash uslubi, asarning harflar bobi, Qohira, Leyden va Rampurdagi qoʻlyozma nusxalari hamda nashrlari manbashunoslik nuqtayi nazaridan tahlil qilingan.

Mazkur maqolada zamonaviy adabiyotshunoslik va lingvistik tadqiqotlarning muhim yo‘nalishlaridan biri bo‘lgan intertekstuallik hodisasining nazariy va metodologik asoslari tahlil qilinadi. Intertekstuallik badiiy matnning boshqa matnlar, madaniy kodlar, tarixiy voqealar, mifologik syujetlar, folklor namunalari, diniy manbalar hamda ijtimoiy diskurslar bilan o‘zaro munosabatini ifodalovchi murakkab semantik-kommunikativ jarayon sifatida talqin qilinadi.

Ushbu maqolada evfemizmlarning ommaviy axborot vositalarida siyosiy voqelikni qurishda muhim til strategiyasi sifatidagi o‘rni tadqiq etiladi. Tanqidiy diskurs tahlili, konseptual metafora nazariyasi va pragmatik tilshunoslik nazariy asoslariga tayanib, tadqiqot siyosiy evfemizmlarning ingliz tilidagi media matnlarida haqiqatdan qochish, voqelikni manipulyatsiya qilish va mafkuraviy freymlashtirish mexanizmlari sifatida qanday ishlashini o‘rganadi. Siyosiy evfemizmlarning to‘rtta asosiy kategoriyasi aniqlangan va tahlil qilingan: harbiy evfemizmlar, iqtisodiy evfemizmlar, siyosiy jihatdan to‘g‘ri evfemizmlar va diplomatik evfemizmlar. Natijalar shuni ko‘rsatadiki, ommaviy axborot vositalaridagi evfemistik til strategik jihatdan motivatsiyalangan bo‘lib, noqulay haqiqatlarni yashirishga, mas’uliyatni siljitishga va siyosiy jihatdan qulay voqealar versiyasini ommaga taqdim etishga xizmat qiladi.

Ushbu maqolada qoraqalpoq tili darslarida terminlarni o‘qitish metodikasi masalalari yoritilgan. Muallif terminologiya va terminosistema tushunchalarining nazariy asoslarini tahlil qiladi, qoraqalpoq tili terminologiyasining shakllanish va rivojlanish jarayonlarini yoritadi, shuningdek pedagogik terminlarning adabiy til me‘yorlariga muvofiq qo‘llanilishi masalalarini ko‘rib chiqadi. Maqolada terminlarni tartibga solish hamda ularni ta‘lim jarayonida to‘g‘ri va izchil qo‘llash zarurati asoslab beriladi.

Maqola ingliz tilidagi harbiy abbreviaturalarning so‘z yasalish modellari va ularni rus hamda o‘zbek tillarida ekvivalent tarzda ifodalash usullarini qiyosiy o‘rganishga bag‘ishlangan. Tadqiqotning dolzarbligi zamonaviy harbiy terminologiyada til birliklarini ixchamlashtirish jarayonining yuqori darajada faolligi, shuningdek, me’yoriy hujjatlar, tezkor aloqa, harbiy-texnik hujjatlar va raqamli boshqaruv tizimlarida qisqartma birliklarning keng qo‘llanishi bilan belgilanadi. Tadqiqotning maqsadi ingliz harbiy abbreviaturalarining eng mahsuldor so‘z yasalish modellarini aniqlash hamda ularni rus va o‘zbek tillariga tarjima qilishda strategiya tanlashga ta’sir etuvchi omillarni belgilashdan iborat. Material strukturaviy-so‘z yasalish, qiyosiy va tarjimashunoslik metodlari asosida tahlil qilindi. Initial abbreviaturalar, akronimlar, qisqartirilgan va murakkab qisqartma birliklar, shuningdek, harf-raqamli modellar ko‘rib chiqildi. Tahlil natijalari qisqartmalarni ekvivalent tarzda berish ularning grafik shaklini mexanik ravishda takrorlash bilan cheklanmasligini ko‘rsatadi. Tarjimon birlikning ma’nosi, terminologik jihatdan mustahkamlanganligi, kontekst, funksional vazifasi va tarjima tilining me’yorlarini hisobga olishi lozim. Eng maqbul strategiyalar sifatida me’yoriy ekvivalentdan foydalanish, kalkalash, transliteratsiya, tavsifiy tarjima va tegishli terminologik asos mavjud bo‘lganda milliy qisqartma yaratish ajratildi.

Ushbu maqolada maqollarning pretsedent birlik sifatidagi argumentativ potensiali salbiy konnotatsiyali ingliz va o‘zbek maqollari misolida qiyosiy-lingvopragmatik jihatdan tadqiq etiladi. Maqollarning diskursdagi aksiologik baholash, ogohlantirish, argumentativ kuchaytirish, mitigativ va bilvosita tanqid hamda ijtimoiy-normativ funksiyalari tahlil qilinadi. Tadqiqotda deskriptiv, kontekstual, lingvopragmatik, qiyosiy va aksiologik tahlil metodlaridan foydalanilgan. Natijalar salbiy konnotatsiyali maqollar individual fikrni kollektiv tajriba va madaniy qadriyatlar bilan bog‘lash orqali argumentning ta’sir kuchini oshirishini ko‘rsatadi. Ingliz va o‘zbek tillaridagi maqollarning pragmatik xususiyatlari o‘rtasidagi mushtarak va milliy-madaniy jihatlar ham aniqlanadi.

Ushbu maqolada qoraqalpoq xalq dostonlarida fitonimlar asosida go‘zallik konseptining metaforik modellashtirilishi tahlil qilinadi. Fitonimlarning semantik, lingvopoetik va lingvomadaniy xususiyatlari, ularning inson va tabiat go‘zalligini ifodalash, obraz yaratish hamda milliy-estetik qadriyatlarni aks ettirishdagi funksiyalari misollar asosida yoritiladi.

Maqolada o‘zbek tilining raqamli diskursida tinish belgilarining pragmatik funksiyalari, pragmapunktuatsiya hodisasi tahlil qilinadi. Ijtimoiy tarmoqlar, messenjerlar, forum va bloglar materiallari asosida tinish belgilari an’anaviy grammatik-sintaktik vazifadan farqli, emotsional-ekspressiv va pragmatik ma’no ifodalash vositasiga aylanayotgani, shuningdek bu hodisaning an’anaviy me’yorlarga nisbatan transformatsiyaga uchrashi ilmiy asosda ko‘rsatib beriladi.

Maqolada iqtisodiy diskursdagi o‘zlashma birliklarning fonetik-grafik, morfologik, semantik va pragmatik adaptatsiyasi tahlil qilinadi. Fintex, startap, blokcheyn, mayning, kraudfanding, raqamli hamyon va yashil moliya kabi birliklar misolida inglizcha iqtisodiy terminlarning o‘zbek tiliga moslashuv yo‘llari yoritiladi. Natijalar fonografik moslashuv, grammatik integratsiya, kalkalash, gibridlashuv va semantik ixtisoslashuv asosiy mexanizmlar ekanini ko‘rsatadi.

Maqolada o‘zbek tilidagi davlat hujjatlarida qo‘llanadigan modal birliklar funksional-semantik maydon nazariyasi asosida tahlil qilinadi. Material sifatida O‘zbekiston Respublikasining 2023-yil 30-apreldagi Konstitutsiyasi va «Normativ-huquqiy hujjatlar to‘g‘risida»gi Qonunga ilova qilingan Yagona uslubiyot olindi. Konstitutsiyaning 155 moddasida modal birliklar muallif tomonidan sanab chiqildi. Natijada davlat hujjatlarida deontik modallik hukmron ekani aniqlandi. Uning to‘rt mikromaydoni ajratildi: majburiyat, huquq va ruxsat, taqiq hamda kafolat. Maydon markazida modal so‘zlar emas, balki «-adi» shaklidagi hozirgi-kelasi zamon fe’li va majhul nisbat turadi. Taqiq ma’nosi asosan «mumkin emas» birikmasi orqali ifodalanadi. Bunda ruxsatning inkori taqiq ma’nosini hosil qiladi. Subyektiv-epistemik modallik vositalari («ehtimol», «balki», «shekilli», «albatta») Konstitutsiya matnida uchramaydi.

Maqolada Mehribon Abdurahmonovaning “Ishq nafasi” she’rida ishq konseptining badiiy-falsafiy talqini tadqiq etiladi. She’rda ishqning inson ruhiyatiga ta’siri, uning ashk, rashk, ozor, ranj, vasl va hajr kabi ziddiyatli kechinmalar bilan uyg‘unligi tahlil qilinadi. Lirik qahramonning ishqni izlash, uning sinovlaridan o‘tish va nihoyat ishqni “bebaho ganj” sifatida anglash jarayoni poetik-ruhiy dinamika nuqtai nazaridan yoritiladi. Shuningdek, asardagi “cho‘g‘”, “tig‘”, “pichoq”, “ganj”, “mil”, “paranji” kabi ramziy obrazlarning semantik vazifasi, “qip-qizil ashk”, “oppoq rashk”, “yam-yashil vasl”, “zarg‘aldoq hajr” rang-tasviriy epitetlarning badiiy-estetik xususiyatlari hamda lirik qahramon kechinmalarini ifodalashdagi hissiy-ruhiy vazifasi tahlil qilinadi. Natijada ishq obrazi asarda bir vaqtning o‘zida ham ruhiy sinov, ham ma’naviy panoh, ham insonni yuksaklikka yetaklovchi kuch sifatida talqin qilinishi asoslanadi.

Maqolada ingliz va o‘zbek tillaridagi leksik dubletlar lingvokulturologik nuqtai nazardan tahlil qilinadi. Dubletlarning madaniy konnotatsiyalari ham ko‘rib chiqiladi. Har ikki tilda dubletlar nufuzli tillar bilan aloqa natijasida yuzaga kelgan. Ingliz tilida bu fransuz va lotin tillari, o‘zbek tilida esa fors va arab tillaridir. Shu sababli dublet a’zolari bir xil narsani bildirsa ham, turli madaniy qatlamlarga bog‘langan. Tadqiqotda izohli va sinonimlar lug‘atlari hamda leksikologik tavsiflardan olingan dublet juftliklari komponent, kontekstual va qiyosiy usullar bilan tahlil qilindi. Natijada dubletlarda madaniy konnotatsiyaning to‘rt turi ajratildi: ijtimoiy-tabaqaviy, diniy-ma’rifiy, poetik-an’anaviy va mafkuraviy-siyosiy. Ingliz tilidagi dubletlarda ijtimoiy-tabaqaviy konnotatsiya kuchliroq. O‘zbek tilidagi dubletlarda esa diniy-ma’rifiy va poetik-an’anaviy konnotatsiya ustun. Natijalar tarjima, ikki tilli lug‘atchilik va til o‘qitishda qo‘llanishi mumkin.

Maqolada shaxs ma’naviyatini ifodalovchi o‘zbek maqollarini maxsus ideografik lug‘at shaklida tizimlashtirishning nazariy va amaliy tamoyillari ishlab chiqiladi. Tadqiqotda paremiologik birliklarni alifbo tartibida emas, balki tushuncha, qadriyat va axloqiy-semantik maydonlar asosida guruhlash zarurati asoslanadi. Halollik, vijdon, or-nomus, sabr, mehnatsevarlik, kamtarlik, saxovat, mehr-oqibat, adolat, mas’uliyat kabi konseptlar lug‘atning yirik ideografik bo‘limlari sifatida tavsiya etiladi. Lug‘at maqolasining makro- va mikrostrukturasi, bosh maqolni tanlash, sinonimik va antonimik paremiyalarni bir uyaga birlashtirish, lingvomadaniy izoh, pragmatik belgi, variantlilik va manba ko‘rsatkichini berish mezonlari ishlab chiqiladi. Natijada shaxs ma’naviyatiga oid maqollarni izchil semantik xarita asosida taqdim etuvchi, ilmiy tadqiqot, ta’lim, tarjima va ma’naviy-ma’rifiy amaliyotda foydalanishga mos maxsus lug‘at modeli taklif qilinadi.

Mazkur maqolada XX–XXI asrlar ingliz va o‘zbek adabiyotshunosligida mifopoetika muammosining nazariy asoslari qiyosiy-tipologik jihatdan tadqiq etiladi. Tadqiqotning bosh maqsadi G‘arb va milliy adabiy tafakkurda mif, arxetip hamda neomifologizm kabi tushunchalarning rivojlanishini, ularning zamonaviy adabiyotdagi ahamiyatini ilmiy qiyoslashdan iboratdir. Ishda qiyosiy-tipologik, germenevtik va arxetipik tahlil metodlaridan foydalanildi. Tadqiqot jarayonida ingliz adabiyotshunosligida N. Frye, M. Bodkin, L. Feder kabi olimlar tomonidan yaratilgan mifokritika maktabining strukturaviy modellari o’rganildi; shuningdek, o‘zbek adabiyotshunosligida Q. Yo‘ldoshev, D. Salohiy, H. Boltaboyev, hamda N. Shodiyeva kabi olimlarning ilmiy qarashlari tahlilga tortildi. Natijada har ikki ilmiy an’anada ilgari surilgan konsepsiyalarning tipologik mushtaraklikka ega ekanligi asoslandi. Jumladan, ingliz adabiy an’anasida mif ibtidoiy xaosdan tartib izlash mexanizmi sifatida talqin qilinsa, o‘zbek ilmiy tafakkurida u milliy-madaniy ildizlarga qaytish hamda ekzistensial inqirozni yengish vositasi sifatida tadqiq etilganligi aniqlandi.

Maqolada umumiy o‘rta ta’lim maktablarida joriy etilgan submativ baholash (bo‘lim summativ baholashi — BSB va chorak summativ baholashi — CHSB) sharoitida o‘quvchilarning texnologik ko‘nikmalarini rivojlantirish metodikasini takomillashtirishning nazariy asoslari o‘rganilgan. Muallif texnologik ko‘nikmani kognitiv, operatsional, motivatsion va refleksiv komponentlar birligi sifatida talqin qiladi. Pedagogik-psixologik adabiyotlarni tahlil qilish, sintez, taqqoslash va modellashtirish metodlari asosida metodikani takomillashtirishning besh bosqichli tizimli-strukturaviy modeli ishlab chiqilgan. Submativ baholashning diagnostik, korrektsion va rivojlantiruvchi funksiyalari asoslangan, baholash mezonlari va deskriptor darajalari taklif etilgan. Tadqiqot natijalari texnologiya fani o‘qituvchilari uchun amaliy tavsiya sifatida foydalanilishi mumkin.

Mazkur maqolada sun’iy intellekt (SI) yordamida yaratilgan badiiy tarjimalarda yuzaga keladigan lingvokulturologik yo‘qotishlar Abdulla Qodiriyning “O‘tkan kunlar” romani va uning nemischa tarjimalari misolida tadqiq etiladi. Tadqiqotning maqsadi o‘zbek lingvokulturologik birliklarining Google Translate va ChatGPT orqali nemis tiliga tarjima qilinishini professional tarjima bilan qiyoslash hamda milliy-madaniy mazmunning saqlanish darajasini aniqlashdan iborat. Tadqiqot materiali sifatida romandan tanlangan realiyalar, etnografik birliklar, qarindoshlik terminlari va ular ishtirokidagi mikromatnlar olindi. Tahlilda semantik ekvivalentlik, lingvokulturologik adekvatlik, pragmatik moslik, milliy-madaniy komponentlarning saqlanishi hamda generalizatsiya, konkretlashtirish, transliteratsiya va eksplikatsiya mezonlaridan foydalanildi. Natijalar Google Translate tarjimalarida ayrim birliklarning noto‘g‘ri tarjima qilinishi yoki umumlashtirilishi madaniy axborot yo‘qotilishiga olib kelishini, ChatGPTda esa transliteratsiya va eksplikatsiyani uyg‘unlashtirish orqali realiyalarning milliy-madaniy xususiyatlarini saqlash tendensiyasi mavjudligini ko‘rsatdi. Mikromatn tahlili SI tarjimasining asliyatga leksik-semantik va kompozitsion jihatdan nisbatan yaqinligini, biroq ayrim sintaktik konstruksiyalarda nemis tilining tabiiy badiiy me’yorlariga moslashuv yetarli emasligini ko‘rsatdi. Tadqiqot natijalari SI yordamida badiiy tarjima sifatini baholashda leksik-semantik moslik bilan bir qatorda lingvokulturologik va pragmatik mezonlardan kompleks foydalanish zarurligini tasdiqlaydi.

Mazkur maqolada O‘zbekiston xalq yozuvchisi Shuhratning chet elda yurgan o‘zbeklar hayotini yoritgan «Jannat qidirganlar» romani tahlil qilinadi. Asardagi «jannat» timsolining ramziy ma’nosi, Azam, Nafisa va boshqa qahramonlar obrazi, vatan sog‘inchi mavzusi hamda romanning bugungi yoshlar tarbiyasidagi ahamiyati ochib berilgan va mustaqil fikrlar bildirilgan.

Maqolada ingliz va o‘zbek badiiy diskursida inson xarakterini baholashga xizmat qiladigan hikmatli so‘zlarning aksiologik mexanizmlari o‘rganiladi. Tadqiqot uchun paremiologik manbalardan har bir tilga mansub sakkiztadan, jami o‘n olti birlik tanlanib, ular baho qutbi, bahoni yuzaga keltiruvchi til vositasi, madaniy me’yor manbai va badiiy kontekstdagi vazifasi bo‘yicha kodlandi. Qiyosiy tahlil ijobiy xarakter modeli obro‘, sadoqat, jasorat va hamkorlik orqali, salbiy model esa manmanlik, maqtanchoqlik, yolg‘on va mas’uliyatsizlik orqali shakllanishini ko‘rsatdi. Ingliz birliklarida baho ko‘pincha shaxsning tanlovi va uning amaliy oqibatiga bog‘lansa, o‘zbek birliklarida jamoaning axloqiy hukmi hamda ijtimoiy munosabatlar kuchliroq seziladi. Biroq mazkur farq mutlaq qarama-qarshilik emas, balki tanlangan materialda kuzatilgan ustuvor tendensiyadir. Hikmatli so‘z badiiy diskursda muallif hukmini tayyor shaklda berishdan tashqari, personajning o‘zini qanday ko‘rishi bilan uning amaldagi qiyofasi o‘rtasidagi ziddiyatni ham yuzaga chiqaradi.

Ushbu maqolada Teodor Drayzerning “Amerika fojiasi” (1925) romanida ijtimoiy maqom “Amerika orzusi”ning puchga chiqishi ortidagi asosiy harakatlantiruvchi mexanizm sifatida qanday tasvirlangani tahlil qilinadi. Adabiy tanqidchilik asarni yo naturalistik determinizm namunasi, yo materializmga qo‘yilgan axloqiy ayblov deya talqin qilgan. Har ikki yondashuv ham sinfni o‘ziga xos belgilari, chegaralari va jazo choralariga ega bo‘lgan amaldagi tizim emas, balki shunchaki fon sifatida ko‘rib chiqishga moyildir. Tadqiqotda asarning 1925-yilgi to‘liq matni sinchiklab o‘rganilib, Drayzerning uslubi, ijtimoiy qarashlari, huquqiy tafakkuri va gender siyosatiga oid so‘nggi ilmiy ishlar bilan birgalikda maqom tushunchasi to‘rt jihatdan tahlil qilinadi: libos, pul va nutq orqali namoyon bo‘ladigan tashqi ko‘rinish sifatidagi maqom; intiluvchan qahramonni o‘z safiga yaqinlashtirsa-da, unga to‘laqonli a’zolikni ravo ko‘rmaydigan ijtimoiy institutlar; shaxsiy xohish-istaklarni huquqiy jazo xavfiga aylantiruvchi qoidalar hamda sinfiy mansublik uzil-kesil tasdiqlanadigan ommaviy marosim sifatidagi sud jarayoni. Fojianing “Amerikacha” deb atalishiga sabab, “Orzu” barchaga birdek intilish ulashsa-da, imkoniyatlarni tabaqalar bo‘yicha taqsimlaydi va asarda mas’uliyat faqat shaxsning o‘ziga emas, ana shu taqsimotga yuklatiladi.

Mazkur maqolada Sharq mumtoz va G‘arb adabiyotida tun motivining inson ruhiyati bilan semantik aloqasi qiyosiy-semantik yondashuv asosida tadqiq etiladi. Tun motivining oddiy vaqt yoki peyzaj belgisi doirasidan chiqib, insonning ichki kechinmalari, yolg‘izlik, hijron, sog‘inch, xotira, qo‘rquv, ruhiy osoyishtalik, sevgi va ichki mushohada kabi psixologik holatlarni ifodalovchi muhim poetik vosita sifatidagi xususiyatlari ochib beriladi. Tadqiqot materiali sifatida Novalis va Emily Brontë ijodi hamda Hofiz Sheroziy va Jaloliddin Rumiy she’riyati tanlandi. Tahlil natijasida G‘arb adabiyotida tun ko‘proq individual ong, xotira, ichki erkinlik va ruhiy yolg‘izlik bilan bog‘lanishi, Sharq mumtoz adabiyotida esa hijron, ma’shuqni kutish, sog‘inch, ruhiy izlanish va ma’naviy yaqinlik bilan uyg‘unlashishi aniqlandi. Shuningdek, tunning qorong‘ilik bilan bog‘liq bo‘lishiga qaramay, u har doim ham salbiy semantik mazmun kasb etmasligi, ayrim asarlarda ichki osoyishtalik va ruhiy uyg‘unlikni ifodalashi ko‘rsatildi. Tadqiqot tun motivining inson ruhiyatini ifodalovchi universal, biroq turli adabiy-madaniy an’analarda o‘ziga xos mazmun kasb etuvchi semantik-poetik kategoriya ekanini asoslaydi.

Mazkur maqolada ingliz va o‘zbek adabiyotida tarixiy shaxs obrazining yaratilishi hamda ushbu obrazlar orqali milliy qadriyat va tarixiy xotiraning badiiy ifodalanishi qiyosiy jihatdan tahlil qilinadi. Tarixiy shaxslar obrazi badiiy adabiyotda nafaqat muayyan tarixiy davr va voqealarni aks ettiruvchi personaj, balki xalqning tarixiy xotirasi, milliy o‘zligi, ma’naviy-axloqiy qarashlari va madaniy qadriyatlarini ifodalovchi badiiy vosita sifatida namoyon bo‘ladi. O‘zbek adabiyotida Alisher Navoiy, Mirzo Ulug‘bek va Zahiriddin Muhammad Bobur kabi tarixiy shaxslarning badiiy talqinlari (Oybek, P. Qodirov va O. Yoqubov romanlari misolida) hamda Amir Temur obrazining milliy tarixiy xotiradagi o‘rni, ingliz adabiyotida esa qirollar, davlat arboblari, sarkardalar va boshqa tarixiy shaxslar obrazlari misolida tarixiy voqelikning badiiy qayta yaratilishi o‘rganiladi. Tadqiqotda tarixiy haqiqat va badiiy talqin, milliy o‘zlik, vatanparvarlik, adolat, ilm-ma’rifat, davlatlilik, xalqparvarlik kabi qadriyatlarning tarixiy obrazlar orqali ifodalanish xususiyatlariga e’tibor qaratiladi. Shuningdek, ingliz va o‘zbek adabiyotida tarixiy xotiraning shakllanishi hamda avloddan avlodga yetkazilishida badiiy asarlarning o‘rni aniqlanadi. Tadqiqot natijasida tarixiy shaxs obrazi har ikki adabiyotda milliy tarixni badiiy anglash va tarixiy xotirani saqlashning muhim vositalaridan biri ekanligi asoslanadi.

Mazkur maqolada «Boburnoma» asarining badiiy va tarixiy qimmati lingvopoetik nuqtai nazardan tahlil qilinadi. Asarning til xususiyatlari, badiiy tasvir vositalari, uslubiy o‘ziga xosligi, obrazlar tizimi hamda tarixiy voqelikning badiiy ifodalanish usullari ilmiy asosda yoritiladi. Tadqiqotda Boburning individual uslubi, leksik-semantik birliklardan foydalanish mahorati, poetik vositalarning matn mazmunini ochishdagi o‘rni hamda tarixiy haqiqat va badiiy talqin o‘rtasidagi uyg‘unlik tahlil qilinadi.

Maqolada konversivlik hodisasining mohiyati, uning lingvistik tavsifi hamda semantik va kognitiv xususiyatlari tahlil qilinadi. Konversiv birliklarning leksik, sintaktik va grammatik sathlarda namoyon bo‘lishi ingliz va o‘zbek tillari materiallari asosida yoritiladi. Shuningdek, konversivlikning tarjima jarayonidagi o‘rni, konseptuallashtirish va freym nazariyalari bilan bog‘liqligi ko‘rib chiqiladi. Tadqiqot natijalari konversivlikning til va nutqdagi kommunikativ hamda kognitiv funksiyalarini aniqlashga xizmat qiladi.

Maqolada “Go‘ro‘g‘li” turkumidagi dostonlarda beshinchi badiiy-pedagogik mexanizm – ramziy-mifopoetik obrazlar (tulpor ot, pari, bog‘) orqali tarbiya – semiotik jihatdan tahlil qilinadi. Bu mexanizm oldingi to‘rt mexanizmdan (nasihat, ibrat, sinov, antiteza) tubdan farqli prinsipga – semiotik (belgi-ma’no) prinsipga – asoslanadi: tinglovchi mavhum axloqiy tushunchani so‘z, amal yoki ziddiyat orqali emas, ramzning o‘zini “o‘qish” orqali o‘zlashtiradi. Tadqiqot maqsadi – “Go‘ro‘g‘lining tug‘ilishi” va “Yunus pari” dostonlari materialida ramziy obrazlarning barqaror turlarini aniqlash va ularni o‘zbek folklorshunosligining yangi, mazkur tadqiqotda nazariy asos sifatida jalb qilingan uch manba (Sh.Turdimov, O.Qayumov, A.Tilovov) bilan nazariy bog‘lashdir. Natijada uch tipologik tur aniqlandi: tulpor ot (sadoqat va “ikkinchi jon” timsoli), pari (poklik va ruhoniy-axloqiy yuksaklik timsoli) va bog‘ (kontekstga qarab jannat, sinov yoki vasvasa timsoli). Xulosa qilinadiki, bu uch tur, dev/ajdarho ramzi bilan birga, yaxlit semiotik tizimni tashkil etib, yosh tinglovchiga mavhum axloqiy tushunchalarni aniq, hissiy-obrazli shaklda yetkazadi.

Mazkur maqolada ingliz va rus lingvomadaniyatlarida nutqiy xulq-atvor me’yorlarining paremiologik birliklar vositasida ifodalanishi qiyosiy-lingvomadaniy nuqtayi nazardan tahlil qilinadi. Tadqiqotda nutqiy xulq-atvor me’yorlarining semantik qamrovi, ularning milliy-madaniy xususiyatlari, adresatga yo‘naltirilganligi hamda predikativ, baholovchi va pragmatik mazmuni yoritiladi. Ingliz va rus paremiyalarida sukut saqlash, qisqa va mazmunli so‘zlash, ortiqcha gapirmaslik, rostgo‘ylik, va’daga sodiqlik, yolg‘on va maqtanchoqlikni qoralash kabi umuminsoniy me’yorlar mushtarak ekani aniqlanadi. Shu bilan birga, mazkur me’yorlarning ifodalanish usuli, kommunikativ adresatsiyasi va modal xususiyatlarida etnomadaniy tafovutlar mavjudligi asoslanadi.

Mazkur tadqiqot T. Kapotening romani, S. Aleksiyevichning guvohliklar kitobi va M. Murodovning avtobiografik qissasida muallifning matndagi mavjudlik shakllarining qiyosiy tahliliga bag‘ishlangan. Hujjatli adabiyot mualliflik mediatsiyasining yo‘qligi sifatida emas, balki faktik material, o‘zga shaxslar diskursi yoki avtobiografik xotirani tashkil etishning o‘ziga xos usuli sifatida talqin qilinadi. Maqolada to‘rtta parametrga asoslangan transformatsiyalangan mualliflik instansiyasi modeli taklif etiladi: mualliflik diskursining ko‘rinish darajasi, uni tashkil etish obyekti, ustuvor matniy operatsiya va u bilan bog‘liq axloqiy xavf. Qiyosiy tahlil umumiy arxitektonik tuzilmaning uchta variantini aniqlaydi: muallif-rekonstruktor voqeani tashkil etadi, muallif-muharrir guvohlik beruvchi ovozlarni birlashtiradi, muallif-mediator esa xotira fragmentlarini shakllantiradi. Bevosita mualliflik izohlarining qisqarishi mualliflik instansiyasini yo‘q qilmasligini, aksincha, uning faoliyatini tanlash, fokalizatsiya, montaj va xronotopik tashkil etish darajalariga ko‘chirishini ko‘rsatish maqsadida kompensator mualliflik tushunchasi kiritiladi. Matnning mikrofragmentlari tahlili muallifning strukturaviy erkinligi aynan mualliflik ovozi eng kam darajada ochiq ifodalangan o‘rinlarda yaqqol namoyon bo‘lishini ko‘rsatadi.

Mazkur maqolada O‘zbekiston xalq yozuvchisi Shuhratning chet elda yurgan o‘zbeklar hayotini yoritgan «Jannat qidirganlar» romani tahlil qilinadi. Asardagi «jannat» timsolining ramziy ma’nosi, Azam, Nafisa va boshqa qahramonlar obrazi, vatan sog‘inchi mavzusi hamda romanning bugungi yoshlar tarbiyasidagi ahamiyati ochib berilgan va mustaqil fikrlar bildirilgan.