Metaforalar bu bir xalqning milliy o‘ziga xosligi, dunyoqarashi, fikrlash tarzi va madaniyati qirralarini o‘zida jamlagan birliklardan biri sanaldi. Ushbu maqolada tarixiy-badiiy matnlar tarkibidagi ayrmin metaforalarning lingvomadaniy tahlili keltirilgan.

Maqolada o‘zbek tilining Xorazm shevalar guruhiga xos kun sikli leksikasi mavjud dialektologik manbalar asosida tahlil etiladi. Tongdan kechgacha qo‘llaniluvchi vaqt birliklarida ikki qatlam – islomiy namoz jadvaliga asoslangan va quyosh aylanishiga bog‘langan tabiiy parallel tarzda faoliyat yuritishi ko‘rsatiladi. Adabiy o‘zbek tilida so‘nib borayotgan ushbu ikki qatlamli tizim Xorazm shevalarida ancha to‘liq va jonli holda saqlanib qolgan.

Sun’iy intellekt  texnologiyalari ta’lim sohasida inqilobiy o‘zgarishlarni keltirib chiqarmoqda, ayniqsa, ingliz tilini o‘rgatish jarayonida yozish va talaffuz ko‘nikmalarini rivojlantirishda sun’iy intellekt vositalari samarali natijalar bermoqda. Ushbu maqolada sun’iy intellekt asosida ishlab chiqilgan texnologiyalar – Natural Language Processing (NLP), Sun’iy intellekt yozish assistentlari, talaffuzni avtomatik baholash tizimlari va chatbotlar orqali ingliz tilini o‘rgatishning samaradorligi tahlil qilinadi. Tadqiqot 7-8-sinf o‘quvchilari orasida eksperimental va nazorat guruhlari ishtirokida olib borildi. Natijalar shuni ko‘rsatdiki,  sun’iy intellekt yordamida yozish va talaffuz bo‘yicha ko‘nikmalarni rivojlantirish an’anaviy usullarga qaraganda samaraliroq bo‘lib, grammatik aniqlik 35% ga, talaffuz aniqligi esa 25% ga yaxshilandi. sun’iy intellekt texnologiyalari bilan ishlash o‘quvchilarning motivatsiyasini oshirgan, lekin texnologik cheklovlar va sun’iy intellekt vositalarining mavjud ta’lim dasturlariga to‘liq moslashmaganligi hali ham muammo bo‘lib qolmoqda. Tadqiqot natijalari sun’iy intellekt vositalarini hibrid yondashuv asosida an’anaviy ta’lim bilan uyg‘unlashtirish muhimligini ko‘rsatdi. Kelajak tadqiqotlari sun’iy intellekt asosida ishlovchi moslashtirilgan ta’lim modellarini rivojlantirishga qaratilishi lozim.

Mazkur maqolada qissa janrining genezisi, tarixiy taraqqiyot bosqichlari hamda poetik xususiyatlari ilmiy-nazariy jihatdan tahlil qilingan. Qissa janrining shakllanishida xalq og‘zaki ijodi, diniy-ma’rifiy manbalar, Sharq mumtoz adabiyoti va jahon adabiy jarayonining o‘rni yoritilgan. Shuningdek, qissaning janriy tabiati, badiiy xronotopi, syujet-kompozitsion qurilishi, obrazlar tizimi, psixologik tasvir va lingvopoetik xususiyatlari zamonaviy adabiyotshunoslik metodologiyasi asosida tadqiq etilgan. O‘zbek va rus qissachiligining qiyosiy-tipologik jihatlari tahlil qilinib, ularning poetik mushtarakligi va milliy o‘ziga xos xususiyatlari ilmiy asoslangan.

Mazkur maqolada Agata Kristining “The Murder of Roger Ackroyd” romanidagi toponimlarning detektiv diskursdagi stilistik-pragmatik funksiyasi hamda ularning Komila Nosirova tarjimasida qayta yaratilish strategiyalari tadqiq etiladi. Tadqiqot davomida roman matnidagi geografik nomlar ajratib olinib, ularning syujet qurilishi, makon yaratish, kitobxon idrokini boshqarish va detektiv sirni shakllantirishdagi o‘rni qiyosiy-tarjimashunoslik nuqtayi nazaridan tahlil qilindi. Tahlillar natijasida tarjimada transliteratsiya, transkripsiya, to‘liq tarjima, qisman moslashtirish va izohlash strategiyalari qo‘llangani aniqlandi. Ayrim hollarda toponimlarning referensial ma'nosi saqlangan bo‘lsa-da, ularning badiiy-pragmatik yuklamasi zaiflashgani kuzatildi. Maqolada detektiv diskursda toponimlarning nafaqat makon ko‘rsatkichi, balki kitobxon idrokini boshqaruvchi muhim stilistik vosita ekanligi asoslab beriladi.

Maqolada o‘zbek o‘g‘uz shevalari va o‘zbek adabiy tili konseptual tizimida kuzatiladigan differensial xususiyatlar kognitiv-semantik yondashuv asosida tahlil qilindi. O‘g‘uz shevalarida konseptual maydonlarning kategoriyalanish xususiyatlari aniqlanib, ularning o‘zbek adabiy tilidagi normativ konseptlar bilan umumiy va farqli jihatlari yoritildi. Konseptual-semantik tahlil, komponent tahlili, semantik xaritalash hamda korpus manbalariga tayangan holda chastotaviy tahlil metodlaridan foydalanildi. O‘g‘uz shevalarining yozma transkriptlari, dialektologik qaydlar hamda o‘zbek adabiy tilining badiiy va publitsistik matnlaridan shakllantirilgan materiallardan foydalanildi. Shuningdek, konseptual differensiallikni baholashda “konseptual differensial indeks” modelining qo‘llanilishi hamda vaqt, makon, qarindoshlik va modalitet konseptlari doirasidagi farqlarning qiyosiy tahlili amalga oshirildi.

Abdurauf Fitratning “Oila yoki oilani boshqarish qoidalari” asari jadid adabiyotida oila hayoti, tarbiya va ijtimoiy mas’uliyat haqidagi qarashlari bilan muhim o‘rin egallaydi. Mazkur asar tarixiy va pedagogik nuqtai nazardan keng o‘rganilgan bo‘lsa-da, uning lingvistik xususiyatlari nisbatan kam tadqiq qilingan. Ushbu tadqiqot Fitratning oila qadriyatlarini qanday til vositalari orqali shakllantirgani va o‘quvchini ishontirish strategiyalarini Stilistik tahlil hamda N. Faircloughning Kritik diskurs tahlili yondashuvlarini uyg‘unlashtirish orqali o‘rganadi. Tanlab olingan matn parchalarining sifat tahlili metaforalar, maqollar, baholovchi leksika, ritorik usullar va diniy murojaatlarning stilistik vazifalari hamda mafkuraviy mazmunini yoritishga qaratilgan. Tahlil natijalari Fitrat ushbu lingvistik vositalar orqali oilani ijtimoiy barqarorlikning asosi sifatida tasvirlab, axloqiy mas’uliyat, o‘zaro hurmat va farzand tarbiyasining muhimligini ta’kidlaganini ko‘rsatadi. Shuningdek, asarda ko‘tarilgan ko‘plab ijtimoiy masalalar bugungi kunda ham oilaviy munosabatlar va farzand tarbiyasi haqidagi zamonaviy bahs-munozaralarda o‘z dolzarbligini saqlab qolayotgani aniqlandi. Tadqiqot Fitratning eng ta’sirchan asarlaridan biriga lingvistik nuqtai nazardan yondashish orqali jadidshunoslikka yangi ilmiy hissa qo‘shadi.

Mazkur maqolada o‘zbek kinoqissalarida ijtimoiy ixtisoslashgan nutqning pragmatik xususiyatlari tahlil qilinadi. Tadqiqotda personajlar nutqining ularning ijtimoiy mavqei, kasbi, yoshi, faoliyat sohasi va muloqot muhitiga bog‘liq holda shakllanishi hamda kommunikativ maqsadni yuzaga chiqarishdagi o‘rni yoritiladi. Ijtimoiy ixtisoslashgan nutq birliklarining murojaat, baholash, buyruq, iltimos, kinoya, e’tiroz, tasdiq va inkor kabi nutqiy aktlar orqali namoyon bo‘lishi pragmatik nuqtayi nazardan tahlil qilinadi. Shuningdek, personajlar nutqida kontekst, kommunikativ vaziyat, so‘zlovchining maqsadi va tinglovchiga ta’sir kabi omillarning o‘zaro aloqasi ochib beriladi. O‘zbek kinoqissalari misolida ijtimoiy guruh va qatlamlarga xos nutqiy vositalarning badiiy obraz yaratish, personajning ijtimoiy mavqeini belgilash hamda dialogning ta’sirchanligini oshirishdagi ahamiyati asoslanadi.

Maqolada taronimlar til va tilga oid bo‘lmagan omillar o‘zaro ta’siri natijasida shakllanadigan o‘ziga xos leksik hodisa sifatida ko‘rib chiqiladi. Ularning yuzaga kelishidagi fonetik, morfologik, semantik va tematik omillar, shuningdek nutqda faoliyat ko‘rsatishining psixolingvistik mexanizmlari tahlil qilinadi. Taronimiya va paronimiya o‘rtasidagi munosabatga, shuningdek taronimlarning semantik interferensiya va kommunikativ buzilishlar yuzaga kelishidagi roliga alohida e’tibor qaratiladi.

Maqolada «Qunduz va Yulduz» dostoni matnida qo‘llangan paremiologik birliklarning lingvomadaniy xususiyatlari tadqiq etiladi. Dostonda uchraydigan maqollar, matallar va aforizmlar xalqning tarixiy tajribasi, milliy tafakkuri hamda madaniy qadriyatlarini aks ettiruvchi muhim til birliklari sifatida tahlil qilinadi. Tadqiqot davomida paremiologik birliklarning semantik mazmuni, badiiy-estetik vazifasi, qahramonlar xarakterini yoritishdagi o‘rni va syujet rivojidagi funksiyalari lingvomadaniy yondashuv asosida izohlanadi. Shuningdek, ularda mujassam bo‘lgan mardlik, sabr, nomus, vafodorlik, adolat, donolik, muhabbat va qadr-qimmat kabi milliy konseptlarning badiiy talqini ochib beriladi.

Mazkur maqolada lingvopoetikaning nazariy asoslari, shakllanish tarixi va zamonaviy filologiyadagi o‘rni yoritilgan. Lingvopoetikaning tilshunoslik va poetika fanlari kesishgan nuqtasida vujudga kelgan kompleks ilmiy yo‘nalish sifatidagi mohiyati tahlil qilinadi. Soha rivojiga hissa qo‘shgan Aristotel, rus formal maktabi vakillari (V.B. Shklovskiy, B.M.Eyxenbaum, Y.N.Tinyanov), Praga lingvistik maktabi, Y.M.Lotman, V.V.Vinogradov, M.M.Baxtin va                I.R.Galperin kabi olimlarning ilmiy qarashlari yoritiladi. Shuningdek, lingvopoetikaning asosiy tadqiqot obyektlari – fonopoetika, leksik poetika, frazeopoetika, morfopoetika, sintaktik poetika, trop va stilistik figuralar, individual muallif uslubi hamda badiiy konseptlarning nazariy xususiyatlari tahlil etiladi. Tadqiqot natijasida lingvopoetikaning badiiy matnni ko‘p sathli kommunikativ-estetik tizim sifatida o‘rganishga xizmat qiluvchi integrativ ilmiy yo‘nalish ekanligi asoslanadi.

Ushbu maqolada lakunarlik fenomenining chog‘ishtirma fanlar tizimidagi o‘rni, lingvistik va kognitiv turlari hamda tarjimadagi kompensatsiya vositalari atroflicha tahlil qilingan. Lakunarlik tillararo asimmetriya va milliy-madaniy xususiyatlarni ochib beruvchi integrativ kategoriya sifatida asoslangan.

Badiiy syujet va kompozitsiya elementlari, badiiy-tasviriy vositalar, umuman, har qanday detallarning bir butunligi nutq dinamikasida yanada ravshanlashadi. Chunki badiiy nutq elementlari so‘z, jumla, matn uzviyligini taqozolaydi. Mufallif bir paytning o‘zida ham voqelikni tartiblashtiruvchi, xuddi hukmron kishidek tutishini o‘ylaganimizda asardagi qahramonlar muloqotida barcha xarakterlar o‘z-o‘zidan ochila boradi. Muallif nutqi haqida so‘z borganda avvalo, muallif obrazi atamasiga aniqlik kiritib o‘tish joiz deb yo‘laymiz. Ayniqsa, uning ruhiy-botiniy olamidagi keskin kolliziyalar, o‘z-o‘zi bilan tinimsiz olishuv, syujet yaxlitligini ta’minlashga xizmat qiladi.

Mazkur maqolada XIX asrning oxiri va XX asrning birinchi choragida Turkiston o‘lkasida milliy matbuotning shakllanishi va rivojlanishida tatar ziyolilarining muharrirlik, noshirlik va publitsistik faoliyati ilmiy jihatdan tahlil qilingan. Tadqiqotda Volga bo‘yi va Qrim tatar ziyolilarining Turkistondagi madaniy-ma’rifiy aloqalari, ularning bosmaxonalar tashkil etishdagi tashabbuslari, jadid matbuotini yo‘lga qo‘yishdagi xizmatlari yoritilgan. Ismoilbek Gaspiralining "Tarjimon" gazetasi orqali Turkiston ziyolilariga ko‘rsatgan g‘oyaviy ta’siri, Ismoil Obidiy, Sayyid Karim, Nushiravon Yovushev, Burxon Sharaf, Fotih Karimiy, Olimjon Idrisiy kabi tatar muharrirlarning Turkiston gazeta-jurnallaridagi ijodiy faoliyati alohida o‘rganilgan. Maqolada turkiy xalqlar matbuoti taraqqiyotida tatar-o‘zbek hamkorligining tarixiy ahamiyati ochib berilgan.

Mazkur maqolada biz nokardosh tillar hisoblangan o‘zbek va nemis tillari paremiologiyasida uchraydigan hayvon va o‘simlik nomlarining lingvomadaniy xususiyatlari qiyosiy tahlil qildik. Mazkur tadqiqotning asosiy maqsadi mazkur tillarda qo‘llanadigan maqol hamda matallarda zoonim hamda fitonimlarning semantik mazmuni, milliy-madaniy konnotatsiyalari va xalq dunyoqarashini aks ettirishdagi o‘rnini aniqlashdan iborat hisoblanadi. Tahlil jarayonida biz hayvon va o‘simlik obrazlari orqali shakllangan qadriyatlar, axloqiy me’yorlar, turmush tarzi hamda tarixiy-madaniy tajribalar o‘rgandik. O‘zbek paremiologiyasida tuya, ot, bo‘ri, qo‘y, chinor, tut kabi birliklar xalqning ko‘chmanchi va dehqonchilik madaniyati bilan bog‘liq tasavvurlarini ifodalashi aniqladik. Nemis tilidagi paremiologik birliklarda esa it, tulki, ot, eman va uzum kabi obrazlar mehnatsevarlik, tartib-intizom hamda amaliy tafakkur bilan bog‘liq ma’nolarni ifodalashini kuzatdik. Tadqiqot natijalari shuni ko‘rsatmoqdaki, zoonim va fitonimlar nafaqat tilning leksik boyligini namoyon etadi, balki xalqning mentaliteti, milliy o‘ziga xosligi va madaniy qadriyatlarini aks ettiruvchi asosiy lingvomadaniy vosita hisoblanadi. Ushbu izlanishda nokardosh tillar paremiologiyasini qiyosiy o‘rganish, madaniyatlararo muloqotni rivojlantirish va lingvomadaniyatshunoslik sohasidagi tadqiqotlarni boyitishga xizmat qiladi.

Badiiy matnlarning ko‘p qirrali tabiati va tarkibidagi yashirin ma’nolar ularni raqamli formatga o‘tkazishda lingvistik annotatsiya mezonlarini qat’iy empirik tekshirishni talab etadi. Ushbu maqolada ko‘p sathli lingvistik annotatsiya mezonlarining badiiy materiallarga tatbiq etilgandagi amaliy hayotiyligini tekshirishga qaratilgan pilot empirik tadqiqot natijalari bayon etilgan. XX asr o‘zbek nasri va nazmidan saralab olingan, taxminan 52 ming so‘zshakldan iborat pilot korpus maxsus tayyorgarlikdan o‘tgan to‘rtta annotator tomonidan yettita sath (leksik-morfologik, sintaktik, semantik, pragmatik, stilistik, diskursiv va konseptual-kognitiv) bo‘yicha tahlil qilindi. Bunda beshta asosiy boshqaruv mezoni: eksplitsitlik, qatlamlar mustaqilligi, sathlararo moslashuvchanlik, interpretiv shaffoflik va miqyoslanuvchanlik asos qilib olindi. Annotatorlararo kelishuv darajasi Koen kappasi, Krippendorff alfasi va segmentlararo F1 koeffitsiyentlari yordamida o‘lchandi. Pilot tadqiqot natijasida olingan ma’lumotlar kelishuv ko‘rsatkichlarining tabaqalashgan xarakterini ko‘rsatdi va bu dastlabki mezonlarni maqsadli ravishda takomillashtirish uchun obyektiv asos bo‘lib xizmat qiladi.

Mazkur maqolada ingliz va o‘zbek ijtimoiy tarmoq diskursida suhbatdoshlar o‘rtasidagi munosabat yaqinligining xushmuomalalik markerlari qo‘llanishiga ta’siri tadqiq etiladi. Tadqiqotning nazariy asosini P. Braun va S. Levinsonning xushmuomalalik nazariyasi, xususan, «yuz» (face), ijtimoiy masofa, hokimiyat munosabatlari hamda nutqiy akt yuklamasi darajasi kabi tushunchalar tashkil etadi. Tahlilda, shuningdek, munosabatni boshqarishga qaratilgan diskursiv yondashuvlar hamda kompyuter vositasidagi diskurs tadqiqotlariga ham tayaniladi. Tadqiqot materiali sifatida ingliz tilidagi onlayn muloqot, Facebook diskursidagi maqtovlar, o‘zbek yoshlarining ijtimoiy tarmoqlardagi kommunikatsiyasi va o‘zbek nutq etiketi bo‘yicha ishonchli ilmiy manbalarda keltirilgan real misollardan foydalanildi. Natijalar shuni ko‘rsatadiki, munosabat yaqinligi xushmuomalalikni yo‘qotmaydi, aksincha, uning lisoniy shakli va pragmatik yo‘nalishini o‘zgartiradi. Yaqin munosabatlarda xushmuomalalik ko‘proq birdamlik, maqtov, norasmiy murojaat, hazil, emoji va guruhga mansublikni bildiruvchi markerlar kabi ijobiy xushmuomalalik strategiyalari orqali namoyon bo‘ladi. Ijtimoiy jihatdan masofali yoki assimetrik munosabatlarda esa kommunikantlar, odatda, modal fe’llar, bilvosita iltimoslar, uzr formulalari, hurmat bildiruvchi olmoshlar, ehtirom ifodalovchi fe’l shakllari hamda an’anaviy etiket formulalarini o‘z ichiga olgan salbiy xushmuomalalik strategiyalaridan foydalanadilar. Maqolada ingliz va o‘zbek ijtimoiy tarmoq diskursi o‘xshash pragmatik maqsadlarga ega bo‘lsa-da, ularning strukturaviy realizatsiyasi farqlanishi xulosa qilinadi: ingliz tili ko‘proq modal va sintaktik bilvositalikka tayansa, o‘zbek tili olmosh, morfologik, murojaatga oid hamda madaniy-etiket vositalaridan faol foydalanadi.

Bugungi raqamli texnologiyalar kursi shunday materiallarni o‘z ichiga oladiki, ularni faqat matn orqali tushuntirish qiyin: bulutli hisoblash arxitekturasi, blokcheyn mexanizmi, algoritmik platformalar, sun’iy intellekt. Bunday materialni sifatli o‘qitish odatda matnni statistika va vizual materiallar bilan birga qo‘llashni talab qiladi, biroq o‘qitishning katta qismi hamon faqat matnga tayanadi. Multimodal ta’lim tahlili bo‘yicha xalqaro adabiyot heterogen ta’lim ma’lumotlarini tasniflash va birlashtirish uchun ishonchli modellar yaratgan (Mu, Cui, & Huang, 2020), raqamli kompetensiyalarni baholash vositalari esa turli institutsional sharoitlarda tasdiqlangan (Moreira-Choez va boshq., 2024).

Biroq hech kim bu g‘oyalarni aynan raqamli texnologiyalarni o‘qitish uchun sinovdan o‘tkazilgan metodikaga aylantirmagan va bunday metodikaning Markaziy Osiyo universitetida ishlashini tekshirmagan edi. Ushbu tadqiqot TPACK (Mishra & Koehler, 2006), konnektivizm (Siemens, 2005) va yaqin rivojlanish zonasi (Vygotsky, 1978) nazariyalariga tayanib, multitipli ma’lumotlarni birlashtirish metodikasini ishlab chiqadi va sinovdan o‘tkazadi. O‘zbekiston texnika universitetidagi 64 nafar talaba nazorat guruhi (faqat matn) va tajriba guruhi (multitipli birlashtirilgan ma’lumotlar) ga bo‘lindi, 11 ta kurs mavzusi bo‘yicha solishtirildi. Tajriba guruhi o‘rtacha 13,4 ballga ko‘proq to‘pladi (Koen d = 1,54, p < 0,001), har bir mavzuni o‘zlashtirishga 22% kamroq vaqt sarfladi, natijalar esa aniq qonuniyatni ko‘rsatdi: har bir qo‘shimcha ma’lumot turi bilan o‘zlashtirish darajasi oshib bordi - matn+jadval uchun r=0,42 dan to matn+jadval+vizual to‘liq birikmasi uchun r=0,67 gacha.

Ekspertlar bahosi (Kronbax alfasi = 0,89) va talabalar fikri bu raqamlarni tasdiqladi, garchi ba’zi talabalar alohida bo‘limlarni axborot bilan haddan tashqari to‘yingan deb baholagan bo‘lsa-da - bu bir vaqtning o‘zida qancha ma’lumot turini birlashtirish mumkinligining real chegarasi borligini ko‘rsatadi. Boshqacha aytganda, multitipli ma’lumotlarni birlashtirish pedagogikasi ishlaydi, lekin kalibrlashni talab qiladi. Maqola yakunida o‘quv dastur ishlab chiquvchilar va institutsional siyosat uchun aniq tavsiyalar keltiriladi.

Nutqiy ma'no va kommunikativ funksiyalar o‘rtasidagi o‘zaro munosabat zamonaviy tilshunoslikning eng dolzarb nazariy muammolaridan biri hisoblanadi. So‘nggi yillarda pragmatika, diskurs tahlili, kognitiv tilshunoslik hamda lingvokulturologiyaning jadal rivojlanishi natijasida til birliklarining bir vaqtning o‘zida bir nechta semantik va pragmatik vazifalarni bajarishi bilan bog'liq overlap hodisasi alohida ilmiy yo‘nalish sifatida shakllanmoqda. Mazkur maqolada ingliz va o‘zbek tillarida nutqiy ma'no hamda funksiyalarning overlap hodisasi zamonaviy lingvistik paradigmalar asosida nazariy-metodologik jihatdan tahlil qilinadi. Tadqiqot davomida qiyosiy-tipologik, tavsifiy, diskursiv, pragmatik hamda lingvokognitiv tahlil usullaridan foydalanildi. Natijada overlap hodisasining semantik, pragmatik va kommunikativ xususiyatlari tizimlashtirildi, nutqiy ma'no hamda kommunikativ funksiyalar o‘rtasidagi integrativ munosabatlarni aks ettiruvchi konseptual model ishlab chiqildi. Tadqiqot natijalari overlap hodisasini ingliz va o‘zbek tillarining qiyosiy tadqiqotlarida, diskurs tahlilida, tarjimashunoslikda hamda zamonaviy amaliy tilshunoslik yo‘nalishlarida o‘rganish uchun nazariy asos bo‘lib xizmat qiladi.

Ushbu maqolada badiiy matnda qo‘llaniladigan kirish birliklarning lingvopoetik va stilistik xususiyatlari tahlil qilingan. Kirish birliklarga nafaqat sintaktik vosita sifatida, balki muallif pozitsiyasini aks ettirish, qahramon ruhiyatini ochib berish kabi estetik vazifa bajaruvchi birlik sifatida yondashilgan.

Ushbu maqolada Oʻzbekiston universitetlarida qoʻllaniladigan ingliz tili darsliklarida britan va amerika madaniy qadriyatlarining qanday aks ettirilishi tahlil qilinadi. Keng qoʻllaniladigan toʻrtta darslik seriyasini tahlil qilish asosida, muallif bunday materiallar takrorlash va e’tibordan chetda qoldirish orqali tanish madaniy sinariylarni shakllantirishini asoslaydi hamda oʻqituvchilarga tanqidiy va mulohazali madaniyatlararo ta’limni rivojlantirish yoʻllarini taklif etadi.

Mazkur maqolada pragmatikaning markaziy tushunchalari sanalgan inferensiya va implikatura hodisalari ilmiy-nazariy jihatdan tahlil qilinib, ularning o‘zaro munosabati, umumiy hamda farqli jihatlari ochib beriladi, shu bilan birga, ushbu hodisalarning pragmatik ma’no hosil bo‘lish jarayonidagi o‘rni ham izohlanadi. Maqolada inferensiyaning keng va tor ma’nodagi talqinlari yoritilib, u tinglovchining nutq mazmunini anglash jarayonida kontekst, kommunikativ vaziyat va umumiy bilimlarga tayangan holda amalga oshiradigan aqliy-xulosaviy faoliyat sifatida baholanadi, implikatura esa so‘zlovchi tomonidan bevosita ifodalanmagan, biroq aynan ana shu inferensial jarayon orqali tiklanadigan yashirin mazmun sifatida tavsiflanadi. Shuningdek, implikaturaning so‘zlovchi kommunikativ niyati bilan uzviy bog‘liqligi ko‘rsatilib, tinglovchining xulosa chiqarish faoliyati, presuppozitsiya, kontekst hamda nutqiy sharoit kabi omillar mazkur hodisaning yuzaga chiqishida muhim ahamiyat kasb etishi asoslanadi. Natijada inferensiya va implikaturaning nafaqat pragmatik tahlil uchun, balki nutq mazmunining chuqur qatlamlarini ochish, yashirin ma’nolarni aniqlash hamda muloqot ishtirokchilari o‘rtasidagi o‘zaro anglashuv mexanizmini tushuntirish uchun ham muhim nazariy asos bo‘lib xizmat qilishi xulosalanadi.

Mazkur maqolada O‘tkir Hoshimov asarlarida yaratilgan ona obrazi xorijiy adabiyotlarning yetuk namunalaridagi ona timsollari bilan qiyosiy-tipologik jihatdan tahlil qilinadi. Maqolada ona obrazining milliy-axloqiy, ijtimoiy, psixologik, tarixiy-xotiraviy va mifopoetik xususiyatlarini aniqlashga alohida e’tibor qaratilgan. O‘tkir Hoshimovning “Dunyoning ishlari”, “Urushning so‘nggi qurboni” va “Ikki eshik orasi” asarlaridagi ona obrazlari Maksim Gorkiyning “Ona”, Chingiz Aytmatovning “Asrga tatigulik kun”, Perl Bakning “Ona”, Bertolt Brextning “Kuraj ona va uning bolalari” hamda Toni Morrisonning “Beloved” asarlaridagi ona timsollari bilan qiyoslangan. Maqolada tarixiy-adabiy, tizimli, qiyosiy-tipologik va kontent-tahlil metodlaridan foydalanilgan. Tahlil natijasida O‘tkir Hoshimov ijodidagi ona obrazi o‘zbek xalqining milliy xotirasi, oilaviy qadriyatlari, xalqona donishmandligi, sabr, mehr, halollik va kechirimlilik fazilatlarini mujassamlashtiruvchi poetik markaz ekanligi asoslangan. Xorijiy adabiyotlarda esa ona obrazi ijtimoiy-siyosiy uyg‘onish, milliy o‘zlikni saqlash, iqtisodiy qaramlik, urush, qullik va tarixiy travma bilan bog‘liq holda talqin etilishi ko‘rsatib berilgan. Maqola ona obrazining turli adabiy-madaniy tizimlarda o‘ziga xos badiiy mazmun kasb etishi bilan birga, fidoyilik, farzand taqdiri uchun mas’uliyat, xotira va ma’naviy burch kabi umuminsoniy qadriyatlarni ifodalovchi universal poetik kategoriya ekanligini ilmiy jihatdan asoslaydi.

Mazkur tadqiqot o‘zbek va ingliz tillaridagi zargarlik terminlarida o‘z ifodasini topgan lingvomadaniy kodlar hamda milliy konseptlarni tadqiq etishga bag‘ishlangan. Zargarlik terminologiyasi nafaqat turli taqinchoq va bezak buyumlarining nomlarini ifodalaydi, balki asrlar davomida shakllangan madaniy qadriyatlar, tarixiy an’analar, ijtimoiy o‘zlik, estetik ideallar hamda ramziy ma’nolarni ham o‘zida mujassamlashtiradi. Lingvomadaniy nuqtayi nazardan qaralganda, zargarlikka oid leksik birliklar milliy dunyoqarash va jamoaviy xotirani aks ettiruvchi madaniy belgilar sifatida namoyon bo‘ladi. Tadqiqotning asosiy maqsadi lingvomadaniy hamda kognitiv tilshunoslik yondashuvlari asosida o‘zbek va ingliz tillaridagi zargarlik terminologiyasining semantik, madaniy va konseptual tuzilishidagi o‘xshash hamda farqli jihatlarni aniqlashdan iborat.

Maqolada oʻzbek va ingliz tillarida maishiy leksika uy-roʻzgʻor buyumlari, oziq-ovqat hamda kiyim-kechak nomlari - asosida shakllangan frazeologik va paremiologik birliklar lingvokulturologik nuqtai nazardan chogʻishtirma tahlil etilgan. Maishiy obrazning frazeologik maʼno hosil qilishdagi roli, milliy-madaniy konnotatsiyaning yuzaga kelish mexanizmlari hamda chogʻishtirilayotgan tillardagi semantik boʻshliqlar - lakunalar yoritilgan. Tipologik jihatdan farqli ikki tildagi maishiy frazeologizm va maqollarda namoyon boʻladigan umumiy (universal) va xususiy (milliy) jihatlar misollar asosida koʻrsatib berilgan.

Ushbu maqolada zamonaviy o‘zbek nasrining yetakchi vakillaridan biri Isajon Sultonning “Alisher Navoiy” romanida tasavvufiy-irfoniy ta’limotning badiiy va psixologik talqini tadqiq etiladi. Asarda Alisher Navoiy ma’naviy olamining shakllanishi va ruhiy takomili tasavvuf ilmining uch asosiy rukni – fano (o‘zlikdan kechish), tafakkur (koinot hikmatini anglash) hamda nafs bosqichlari (xususan, nafsi mutmainna) ramzi orqali tahlilga tortilgan. Muallifning qurt va urug‘ metaforasi, “Unsiya” qissasi hamda Qur’oniy oyatlar va tush tasviriga oid poetik vositalar orqali yozuvchining falsafiy fikrlash ko‘lami  ilmiy asoslab beriladi.

Ushbu maqolada o‘zbek, turk va rus xalq og‘zaki ijodi namunalarida uchraydigan fitonimlar, ya’ni o‘simlik nomlarining lisoniy xususiyatlari qiyosiy jihatdan o‘rganiladi. Ertak, doston, maqol, matal, xalq qo‘shiqlari va marosim folklorida qo‘llanilgan daraxt, gul, meva va turli o‘simlik nomlarining mazmuniy hamda ramziy vazifalari tahlil qilinadi. Fitonimlarning xalqning tabiatga munosabati, milliy dunyoqarashi, urf-odatlari va qadriyatlarini ifodalashdagi o‘rni yoritiladi. Shuningdek, uch xalq folklorida ayrim o‘simlik nomlarining umumiy va o‘ziga xos ma’nolari, ijobiy yoki salbiy mazmun kasb etishi hamda badiiy tasvir vositasi sifatidagi imkoniyatlari ko‘rsatib beriladi. Tadqiqot natijalari fitonimlar xalq og‘zaki ijodining muhim lisoniy va madaniy birliklaridan biri ekanini tasdiqlaydi.

Ushbu maqolada o‘zbek badiiy diskursida qo‘llanadigan kommunikativ aktlarning milliy-madaniy xususiyatlari tahlil qilinadi. Badiiy matnda dialog, murojaat, iltimos, maslahat, buyruq, minnatdorlik kabi nutqiy shakllarning yuzaga kelishi xalqning ijtimoiy tajribasi, axloqiy qadriyatlari va muloqot an’analari bilan bog‘liq holda yoritiladi. Kommunikativ aktlarning badiiy qahramon xarakterini ochish, milliy dunyoqarashni aks ettirishdagi o‘rni ko‘rsatib beriladi.

Ushbu maqolada Angliya va Amerika multimadaniy adabiyotida sharqona ruhiyatning badiiy ifodalanishi masalasi ko‘rib chiqiladi. Tadqiqotda postkolonial nazariya va multikulturalizm konsepsiyalari asosida ingliz va amerikan adabiy matnlarida Sharq obrazining estetik va madaniy funksiyalari tahlil qilinadi. Maqolada sharqona motivlar, obraz va timsollarning G‘arb adabiyotidagi o‘rni va ahamiyati yoritiladi.

Maqolada o‘lchov konseptlarini kognitiv kategoriyalash masalasi zamonaviy kognitiv lingvistikadagi nazariy fragmentarlik muammosi bilan uzviy bog‘liq holda tahlil qilinadi. Prototip nazariyasi, konseptual metafora nazariyasi, freym semantikasi, kognitiv grammatika hamda leksik-semantik yondashuvlarning o‘lchov birliklari ma’nosini izohlashdagi imkoniyatlari va chegaralari qiyosiy ko‘rib chiqiladi. Ingliz va o‘zbek tillaridagi standart, tarixiy va antropometrik o‘lchov birliklarining kognitiv maqomi, ularning markaz-periferiya munosabatlari, ensiklopedik bilim, konseptual ko‘chish va diskursiv-madaniy faollashuv bilan bog‘liqligi asoslanadi. Tadqiqot natijasida o‘lchov birliklari semantikasini sensor-perseptiv tajriba, prototipik kategoriyalash, freymli bilim, konseptual metaforalash, grammatik profillash va diskursiv-madaniy interpretatsiyani birlashtiruvchi integrativ model asosida o‘rganish taklif etiladi.

Maqolada Said Ahmadning “Qorako‘z Majnun” hikoyasida milliy ruhning badiiy ifodalanishi tahlil qilinadi. Adibning mazkur hikoyasida inson va tabiat uyg‘unligi, inson va jonivor, mehr-oqibat, sadoqat, oilaviy munosabatlar hamda milliy urf-odatlarni xalqona uslubda tasvirlab, o‘zbek xalqining ruhiy dunyosini badiiy jihatdan yoritganligi o‘rganildi. Shuningdek, yozuvchining asarda milliy xarakterni yaratish mahorati, xalqona dunyoqarash, milliy qadriyat, oilaviy munosabat, mehr-oqibat hamda milliy mentalitetning badiiy talqini misollar orqali ochib berildi.

Mazkur maqolada bolalar adabiyotining o‘ziga xos janri bo‘lgan masallarning lingvopragmatik xususiyatlari hamda ularda qo‘llanilgan kommunikativ strategiyalar tahlil qilinadi. Masallar bolalarda axloqiy va estetik tasavvurlarni shakllantirishning eng ta’sirchan vositasi bo‘lib, ularda tilning aniqligi, obrazliligi va xalqona iboralar orqali muayyan pragmatik maqsadlarga erishilishi misollar asosida ko‘rib chiqilib, umumiy xulosalar beriladi. Bunda asar qahramonlarining nutqiy aktlari, ularning muloqotdagi fe’l-atvori va hissiy holatlarini ifodalashda qo‘llaniladigan intonatsiya, mantiqiy urg‘u hamda noverbal vositalarning roli lingvopragmatik jihatdan asoslab beriladi.